Pokazywanie postów oznaczonych etykietą recenzja. Pokaż wszystkie posty
Pokazywanie postów oznaczonych etykietą recenzja. Pokaż wszystkie posty

Jak papież Urban II zrodził Osamę ben-Ladena... i inne historie


Ludwik Stomma, Historie niedocenione
Wydawnictwo ISKRY

Historia jest znacznie ciekawsza, kiedy już nie musimy uczyć się jej w szkole; kiedy kilka tysięcy lat nie ogranicza się do parudziesięciu dat, które „trzeba znać“ (co nie znaczy, że jestem przeciwniczką zapamiętania paru faktów, absolutnie nie!), a wydarzenia układają się w logiczny ciąg przyczynowo-skutkowy, w którym jeden drobny fakt ma kolosalne konsekwencje. Taki właśnie spacer po przeszłości, ze świeżym spojrzeniem na kilkanaście wydarzeń znanych ze szkolnej ławy, oferuje nam Ludwik Stomma (ur. 1950) – etnolog, antropolog, profesor Sorbony – w swoim zbiorze esejów Historie niedocenione.

Dzień jak co dzień


Alice Munro, Taniec szczęśliwych cieni
Wydawnictwo Literackie

Lubię czasem sięgnąć po zbiór opowiadań, choć na dłuższą metę ta niepozorna forma bardziej mnie męczy: wymaga większego wysiłku i wchodzenia we wciąż nowe światy. Wydaje mi się też, że znacznie trudniej napisać dobre opowiadanie niż dobrą powieść – zachować równowagę między szczegółowym przedstawieniem tego, co najważniejsze, a szkicem całej reszty tak, by nie wywołać wrażenia dysproporcji, by wszystkie elementy tworzyły zgrabną całość, a z krótkiego tekstu wyłaniał się wyrazisty bohater czy ważny problem.

Św. Mikołaj przestał istnieć po raz drugi


Bernard Cornwell, Zimowy monarcha
Instytut Wydawniczy Erica

Kolejna osławiona na blogach książka, której fenomenu zupełnie nie pojmuję. Miałam kiedyś fazę na opowieści o królu Arturze, czytałam wszystko, co udało mi się znaleźć, i choć było to jakieś dziesięć lat temu, to jednak miałam wielką ochotę sięgnąć po chwaloną trylogię Cornwella. No i sięgnęłam.

Brytania, V wiek. Umiera król Uther, a prawowity następca tronu, Mordred, ma zaledwie kilka miesięcy. Radzie, która ma sprawować tymczasową władzę, nie udaje się utrzymać pokoju między królestwami: wszędzie szaleje wojna, którą Artur z całego serca pragnie zakończyć. Narratorem jest Derfel, początkowo chłopiec i prosty wojownik, wychowanek Merlina, który z czasem dorasta, zdobywa doświadczenie i zaszczyty; staje się też przyjacielem i wiernym sługą wspaniałego Artura.

Zasypało mnie



Kōbō Abe, Kobieta z wydm
Wydawnictwo Znak

Kōbō Abe (1924–1993) był bardzo cenionym japońskim prozaikiem, jest uważany za czołowego przedstawiciela japońskiego modernizmu powojennego. Kobieta z wydm jest jego najbardziej znaną i zdecydowanie nienową już książką (po raz pierwszy wydana w 1962 roku), choć podczas lektury w ogóle się tego nie czuje. Podchodzę do tej recenzji z pewną nieśmiałością, bo na okładce napisano, że to „wybitna powieść japońska“ i „arcydzieło literatury światowej“, a mi się ona zwyczajnie nie podobała. Ani trochę.

Głównym bohaterem jest nauczyciel-entomolog, który wyrusza na wydmy w poszukiwaniu nowego gatunku owada – liczy, że dzięki temu jego imię przetrwa na zawsze. Podczas wędrówki traci poczucie czasu i w pewnym momencie jest już za późno, by wracać na piechotę – przypadkowo spotkani mężczyźni proponują mu więc nocleg u jednej z mieszkanek okolicy. Warunki jednogwiazdkowe: spróchniały dom umieszczony w piaskowej dziurze. Ale to tylko na jedną noc, prawda? Rano o wszystkim zapomni, nie jest zresztą francuskim pieskiem. Niestety rano drabiny prowadzącej na górę nie ma, nie ma też żadnego sposobu na wydostanie się z pułapki. Trzeba wybierać piach, który nieustannie osypuje się po zboczach, obciąża dach, oblepia ciało, wdziera się w każdy zakamarek. Trzeba przykrywać twarz szykując się do snu, a czajnik i zapałki owijać plastikową folią. A po chwili piasek już i tak jest wszędzie.

Wspomnienia z piekła


Jefrosinia Kiersnowska, Ile wart jest człowiek
Wydawnictwo Świat Książki

Takich relacji nigdy dość, choć do kanonu weszły raczej teksty napisane przez mężczyzn: Inny świat, Na nieludzkiej ziemi, Archipelag GUŁag, literatura wojenna. Koleżanka z mojego seminarium pisała pracę magisterską o wojnie i obozach z perspektywy kobiet i to był pierwszy moment, kiedy się spotkałam z innymi nazwiskami: Szmaglewską, Obertyńską. A teraz przyszedł czas na Rosjankę, która padła ofiarą systemu i zmagała się z nim przez dwadzieścia lat, tak samo – a może jeszcze bardzie rozpaczliwie – jak Polacy, Litwini, Ukraińcy i wszyscy inni.

Jefrosinia – Frosia – miała około trzydziestu lat, gdy jako obszarniczkę pozbawili ją wszystkiego. Wcześniej prowadziła duże gospodarstwo, była w tym dobra, oszczędna i staranna, szanowała robotników, zwierzęta i plony, a pracę kochała jak mało kto – i pewnie to ją później w dużej mierze uratowało. Szczerze i naprawdę – powtarza to wiele razy w swoich wspomnieniach – chciała pomagać, być pożyteczna, po prostu robić to, co potrafi (albo nauczyć się czegoś nowego), i robić to najlepiej, jak umiała. Inteligentna i wykształcona, oczytana, „niestety“ nie potrafiła nie myśleć; jako dobra gospodyni nie potrafiła też pojąć, dlaczego stosy zebranej kukurydzy gniją, gdy ludzie głodują, czemu pali się jako nieużytki drewno, które można wykorzystać na wiele sposobów, dlaczego na każdym kroku spotyka się z niegospodarnością, marnotrawstwem, głupotą.

Jaka siła nami rządzi?


Stefan Zwieg, 24 godziny z życia kobiety
Wydawnictwo Książka i Wiedza

Austriacki pisarz po raz kolejny zrobił na mnie ogromne wrażenie; śmiem twierdzić, że większe nawet niż swoją powieścią Dziewczyna z poczty. Nie miałam pojęcia, że ta niepozorna książeczka od dawna stała u mnie na półce, i gdyby nie przypadek, pewnie jeszcze długo kurzyłaby się zapomniana – a tu taka niespodzianka!

Towarzystwo przebywające w skromnym pensjonacie na Riwierze plotkuje na temat najnowszego skandalu: oto żona i matka dwojga dzieci, trzydziestoletnia kobieta o nieskalanej opinii, uciekła właśnie z budzącym powszechną sympatię Francuzem, którego znała zaledwie kilka godzin. Jak to w ogóle możliwe, by dać się tak szybko omamić, porzucić wszystko bez zastanowienia, przekreślić całe swoje dotychczasowe życie? Broni jej jedynie narrator, przekonany, że nieuznawanie prawdy tak oczywistej jak ta, że są chwile w życiu kobiety, kiedy zdana jest na pastwę tajemniczych sił niezależnie od swej woli i świadomości, nie jest niczym innym, jak ukrywaniem lęku przed własnymi instynktami, przed siłami demonicznymi drzemiącymi w naszej naturze. W tym momencie nabrałam do lektury dystansu: wolę jednak myśleć – choć to z pewnością mniej wygodne – że (my, kobiety ;)) jesteśmy istotami rozumnymi, a nasze wybory zależą od naszej woli. Kontrowersyjna postawa narratora i jego gotowość do stanięcia po stronie uciekinierki zjednały mu sympatię i zaufanie Mrs. C., która jest faktyczną bohaterką tej noweli: to ona opowiada o dwudziestu czterech godzinach, które wydarzyły się ćwierć wieku wcześniej, a do tej pory nie dały o sobie zapomnieć; godzinach, w których niemłoda już kobieta – czterdziestodwuletnia wdowa – zachowywała się absolutnie nieracjonalnie, żeby nie powiedzieć: idiotycznie, a jednak nie potrafiła postąpić inaczej.

Bajka dla dużych dziewczynek


Elizabeth Gaskell, Żony i córki
Wydawnictwo Świat Książki

Elizabeth Gaskell (1810-1865) była angielską pisarką epoki wiktoriańskiej, co wpisuje ją w tradycję sióstr Brontë i Jane Austen. Mniej znana w Polsce, gdyż poza Paniami z Cranford wydanymi w 1970 roku jej książki czekały na tłumaczenie aż do teraz – i ukazała się na razie mniej niż połowa; w kraju natomiast bardzo ceniona. Co ciekawe, pani Gaskell napisała pierwszą biografię Charlotte Brontë, choć ta zmarła zaledwie dziesięć lat wcześniej. Obie pisarki się przyjaźniły. Po ślubie z pastorem Williamem Elizabeth Gaskell obracała się w kręgach ciekawych i inteligentnych ludzi: pisarzy, artystów, reformatorów, co z pewnością miało niemały wpływ na znajomość ludzkich charakterów, otwartość, umiejętność precyzyjnego formułowania myśli i czynienia inteligentnych spostrzeżeń.

Wbrew tytułowi mężczyźni i kobiety są równoprawnymi bohaterami tej powieści: na pierwszy plan wysuwają się nie tylko żony i córki, ale też ojcowie, synowie, mężowie. Wszystko to w niewielkim miasteczku Hollingford, gdzie mieszka doktor Gibson z nastoletnią córką Molly – samotnie, póki zaniepokojony problemami z dorastającą młodą damą, nie postanowi ożenić się po raz drugi. Od tej pory maleńki, prosty i szczęśliwy świat siedemnastolatki wywraca się do góry nogami, nie tylko za sprawą macochy, ale i zacieśniającej się więzi z rodziną dziedzica Hamleya. By uzyskać pełny przekrój społeczeństwa, autorka wprowadziła na scenę jeszcze trzeci świat, wykwintny, bogaty, snobistyczny: lady i lorda Cumnorów oraz ich krewnych. Różne relacje, sporadyczne kontakty i prawdziwe więzi życzliwości zbliżają do siebie te trzy środowiska w nieoczekiwany, a jednocześnie całkiem naturalny sposób. A w tle mamy uroczy obrazek prowincjonalnego miasteczka: plotkujące starsze panie, wieloletnie przyjaźnie, wiejskie rozrywki i wielkie atrakcje, proste radości, konwenanse i zwykłą sąsiedzką pomoc.

Księga dygresji i... roczek!


Trudno uwierzyć, że mój blog ma już rok, czuję się, jakbym zaczęła pisać kilka miesięcy temu :) Tymczasem pierwszy post pojawił się dokładnie 4.11.2011, gdy mój synek miał całe trzy miesiące. Szczerze mówiąc ani ja, ani mój Mąż nie przypuszczaliśmy, że wytrwam tak długo – z reguły strasznie się zapalam do każdego nowego pomysłu, by z czasem skazać go na zapomnienie... Tymczasem wciągnęło mnie to, co więcej – dużo mi dało. Zaczęłam znów więcej czytać, lektury dobieram w bardziej przemyślany sposób, częściej kończę książki i rzadziej kończy się to rozczarowaniem. Dzięki temu, że pisząc recenzję muszę sobie wszystko przemyśleć i poukładać, znacznie lepiej pamiętam przeczytane historie, co było moją zmorą na studiach: momentalnie wszystko ulatywało. 
Poznałam mnóstwo ciekawych osób, dzięki blogom sięgnęłam też po niejedną świetną książkę, o której inaczej pewnie nigdy bym nie usłyszała. Zdecydowanie lepiej poznałam fascynujący rynek książki dziecięcej – efektem są półki synka uginające się od lektur na teraz, na za chwilę i na "za jakiś czas" – a lista tych, które chciałabym mieć, wciąż jest długa. 
Udało mi się nie wpaść w pułapkę współpracy – kontaktów z wydawnictwami mam kilka, czytam tylko te książki, po które naprawdę i na pewno sama chciałam sięgnąć, i robię to we własnym tempie, a nie w ciągu dwóch tygodni od otrzymania książki. Zawsze starcza mi czasu na lektury własne i biblioteczne. Bardzo się z tego cieszę, bo nie potrafiłabym czytać na zamówienie, nie umiem też odmówić sobie polowania w bibliotece, a w ten sposób książki są po prostu miłym dodatkiem :)
Dziękuję Wam wszystkim, że jesteście, odwiedzacie, komentujecie, inspirujecie, że ktoś czyta moje wypociny (pozdrowienia dla największego fana, czyli mojego Męża, który wiernie czyta nawet piątki z poezją! :)). Bez Was na pewno bym tak długo nie wytrwała, tymczasem blog okazał się wspaniałą przygodą!

***

Karl-Markus Gauß, W gąszczu metropolii
Wydawnictwo Czarne

Karl-Markus Gauß (ur. 1954) jest austriackim pisarzem, eseistą, krytykiem literackim... znawcą środkowoeuropejskich mniejszości narodowych oraz literatury Europy Środkowej z czasów monarchii austro-węgierskiej. Otrzymał wiele nagród – nie tylko krajowych – i wydał wiele książek. W Polsce między innymi: Umierający Europejczycy, Europejski alfabet, Mieszkańcy Roany odchodzą pogodnie.

Muszę przyznać, że całkiem inaczej wyobrażałam sobie tę książkę. Podoba mi się tytuł, podoba okładka. Na stronie wydawnictwa możemy przeczytać, że autor w każdym zakątku świata znajduje outsiderów, których fascynujące losy warto wyciągnąć z mroku minionych lat. W czasie i przestrzeni przemierza Europę wygnańców i uciekinierów, w zaułkach miast tropi ślady ich dawnych mieszkańców. Z zainteresowaniem sięgałam po lekturę, by odnaleźć w niej galerię dziwaków, oryginałów, genialnych wyrzutków i wszystkich innych, którzy kryją się w cieniu miejskich murów. I rzeczywiście, czytając tę książkę poznamy wiele interesujących historii i ludzi, o których być może usłyszymy pierwszy (i ostatni?) raz. Ale...?

"Zostań tak, chcę na ciebie patrzeć..."


Alessandro Baricco, Jedwab
Wydawnictwo Czytelnik

Alessandro Baricco (ur. 1958) jest jednym z ważniejszych wpółczesnych pisarzy włoskich. Studiował filozofię i muzykologię, pisze także eseje i sztuki teatralne. Światową sławę przyniósł mu właśnie Jedwab (1996), który we Włoszech miał ponad trzydzieści wydań. Do lektury zabrałam się z dużymi oczekiwaniami i jeszcze większą ciekawością, zwłaszcza że moje doświadczenie z literaturą włoską jest niewielkie – ze stosunkowo niedawnych lektur potrafię przywołać jedynie Italo Calvino i jego Jeśli zimową nocą podróżny... Po kilkudziesięciu stronach naszły mnie jednak wątpliwości i przyszło rozczarowanie. Mój Tata zawsze powtarzał: głupiemu się robotę od końca pokazuje, doczytałam więc do końca i wtedy przyszło olśnienie.

Wyjątkowo zamiast zarysowania treści pozwolę sobie przepisać komentarz, który znajduje się na wewnętrznej stronie okładki. Jego autorem jest sam Baricco, więc tekst świetnie oddaje istotę książki, a jednocześnie wprowadza charakterystyczną dla tej opowieści atmosferę:

To nie jest powieść. Ani nawet opowiadanie. To pewna historia. Zaczyna się od mężczyzny, który przemierza świat, a kończy jeziorem w wietrzny dzień. Mężczyzna nazywa się Hervé Joncour. Jak się nazywa jezioro, nie wiadomo.
Można by powiedzieć, że jest to historia miłosna. Ale gdyby tylko o to chodziło, nie warto byłoby opowiadać. Są tu pragnienia i cierpienia, które znasz dobrze, ale nie znajdujesz słowa zdolnego je wyrazić. W każdym razie nie jest to słowo miłość.
Każda historia ma swoją muzykę. Ta ma muzykę białą. Trzeba to koniecznie powiedzieć, bo biała muzyka jest muzyką dziwną, czasami cię zaskakuje: gra się ją cicho i tańczy powoli. Jeśli jest dobrze grana, masz wrażenie, że słyszysz muzykę ciszy, a znakomici tancerze wydaja ci się nieruchomi. Biała muzyka jest czymś diabelnie trudnym.
To właściwie wszystko. Należałoby może wyjaśnić, że jest to historia dziewiętnastowieczna: aby nikt nie spodziewał się samolotów, pralek i psychoanalityków. Nie ma ich tutaj.
Może innym razem.

Fragment dotyczący białej muzyki tak wspaniale ujmuje charakter tej historii, że zupełnie nie potrzebuje komentarza – trzeba ją poznać, by się o tym przekonać.

Podróż w czasie


André Chouraqui, Życie codzienne. Czasy biblijne
Wydawnictwo Świat Książki

Od dawna szukałam książki, która pomogłaby mi lepiej zrozumieć ludzi żyjących tysiące lat temu i teksty, które Kościół uznaje za święte. Nie ma wątpliwości, że Hebrajczycy charakteryzowali się totalnie odmienną od naszej świadomością, inaczej postrzegali świat, zapełniające go stworzenia i swoje własne życie; zauważa to zresztą autor we wstępie: Człowiek epoki brązu doświadczał swego człowieczeństwa inaczej niż człowiek epoki atomu. Ciężko czytać ze zrozumieniem Pismo Święte, gdy dzieli nas taka przepaść kulturowa, ciężko dostrzec właściwe znaczenie niektórych wydarzeń. Bardzo chciałam więc przeczytać jakąś książkę, która usystematyzowałaby moją wiedzę na temat życia w czasach biblijnych i stworzyła tło do czytania Starego i Nowego Testamentu. Taką pozycją jest po części książka Życie codzienne. Czasy biblijne.

André Chouraqui (1917–2007) urodził się w Algerii, ale był pisarzem francuskim. Z wykształcenia doktor prawa, zaangażował się mocno w sprawy polityczne. Bardzo popierał dążenia do pojednania między religiami, szczególnie judaizmem, chrześcijaństwem i islamem. Jego książki były tłumaczone na dwadzieścia trzy języki i wielokrotnie nagradzane.

Autor stworzył postać Joela – przeciętnego Hebrajczyka – oraz jego żony Mikal i na ich przykładzie opowiada o życiu plemienia. Poruszamy się jedynie w obrębie Starego Testamentu – epoce koczowniczej, półkoczowniczej i epoce królów. Cała książka została podzielona na bardzo krótkie rozdzialiki (jedno-, dwu-, najwyżej kilkustronnicowe), które szczegółowo opisują każdy aspekt życia człowieka: zarówno w skali makro (organizacja społczeczeństwa, role społeczne, prawo, religia, zwyczaje, prowadzenie wojen) jak i z punktu widzenia jednostki (rodzina, małżeństwo, modlitwa, gry i zabawy, stroje...). Nie przychodzi mi do głowy żadna dziedzina, o której zapomniałby Chouraqui. Poznajemy historię Izraela (oczywiście w zarysie, książka ma zaledwie 430 stron), przyglądamy się codziennemu życiu, świadomości ówczesnego człowieka, czytamy o tym, jak postrzegał Boga i świat stworzony, w co wierzył i jak cieszył się życiem. Radość to cecha, którą autor podkreślał wielokrotnie: mimo ciągłych, ogromnych przeciwności Naród Wybrany jak nikt inny potrafił się radować i śmiać, zachować nadzieję i pogodę ducha. W rozdziale poświęconym religii Chouraqui przybliżył też postacie poszczególnych proroków, których księgi weszły w skład kanonu.

"U nas zawsze było ciężko i zimno"


Colin Thubron, Utracone serce Azji
Wydawnictwo Czarne, seria Orient Express

Colin Thubron (ur. 1939) jest jednym z najbardziej znanych i cenionych brytyjskich pisarzy podróżników, a także przewodniczącym Królewskiego Towarzystwa Literackiego. Na podstawie swoich wypraw na Bliski Wschód, do Azji Środkowej i Wschodniej oraz do Rosji napisał kilkanaście książek – można więc z powodzeniem założyć, że jest ekspertem w tych tematach. Wydał także kilka powieści. W 2008 roku zajął 45. miejsce na liście pięćdziesięciu największych powojennych pisarzy brytyjskich (lista została stworzona przez "The Times").

Bliski Wschód przez całe wieki fascynował, przyciągał, inspirował Europejczyków. Utracone serce Azji to zapis z podróży do Azji środkowej tuż po rozpadzie ZSRR. Autor przemierza stepy i pustynie, Kazachstan, Kirgistan, Tadżykistan, Turkmenistan i Uzbekistan: czasem porusza się samolotem, czasem samochodem, czasem rozklekotanym autobusem. Dociera do najważniejszych zabytków, zwiedza wielkie miasta i maleńkie wioski gdzieś na końcu świata. Rozmawia z ludźmi, przygląda się, bawi, słucha. Chce się dowiedzieć, jak czują się Kazachowie, Turkmeni, Uzbecy po odzyskaniu niepodległości: jak żyją, jak zmienił się ich świat? Stara się dotrzeć do głębi i odnaleźć tytułowe serce Azji: nie tylko w kontekście położenia na mapie, ale przede wszystkim jej kulturowego dziedzictwa, tego, co od zawsze budowało świadomość jej mieszkańców.

Obraz jest więcej niż przygnębiający, na co wpływ mają choćby wioski o starych, rozpaczliwych nazwach: "Droga bez wyjścia" albo "Miejsce przeklęte przez Boga". Choć Thubron próbuje poruszać z miejscowymi różne kwestie, zawsze kończy się na jednej: pieniądzach. Szalejąca inflacja zepchnęła Azjatów w przepaść biedy i głodu i sprawiła, że nie potrafią myśleć o niczym innym. Ciągłe pytania "A ile w Anglii kosztuje..." albo porównania, ile coś kosztowało dawniej i ile kosztuje teraz, z czasem zaczęły autora męczyć: pojawiały się niezmiennie, niezależnie od tego, z kim rozmawiał i gdzie. Trudno się jednak dziwić, skoro bilet lotniczy do Anglii kosztował więcej, niż byli w stanie zarobić przez pół życia. Na niektórych terenach uprawa ziemi graniczy z cudem, bo tu nawet deszcz pada słony. Jedzenie jest drogie, ubrania są luksusem. Łatwo dać się zwieść pozorom: Tutejsza gościnność czasem zaślepia podróżnych. Uspokojony wymianą tradycyjnych uprzejmości, zapomniałem o nędzy i okrucieństwie życia moich gospodarzy, myśląc sobie, jacy to dobrzy i szczęśliwi ludzie. W tym opuszczonym gospodarstwie unosił się jednak duch łagodnej jedności. Tymczasem przygotowanie posiłku dla gościa kosztowało panią domu dwie godziny chodzenia po sąsiadach, by skompletować składniki na potrawkę. I chociaż dawniej było równie ciężko albo i gorzej, przeżyte już cierpienia bolą jakby mniej niż obecne:

A mimo to starzy tęsknili za przeszłością (...). W latach 1920-1923, pod koniec wojny domowej, prawie milion Kazachów umarło z głodu. Przymusowa kolektywizacja przebiegała tu jeszcze okrutniej niż w innych republikach Związku Radzieckiego. Kiedy rozpoczęła się walka z kułakami oraz brutalna i chaotyczna kampania osiedlania koczowników w latach 1930-1933, Kazachowie woleli spalić plony i wyrżnąć trzodę, niż oddać je w obce ręce. Przepadła niemal połowa wypasanych na stepie zwierząt (...). Mimo to nawet teraz, po uzyskaniu niepodległości, ludzie niechętnie o tym mówili. Być może dlatego, że ta niewyobrażalna, bezduszna tragedia dotknęła wszystkich bez wyjątku – miejscowych na równi z Rosjanami.

Kolekcja kuriozów

Julian Tuwim, Cicer cum caule czyli groch z kapustą
Wydawnictwo Iskry


Julian Tuwim (1894-1953) był niewątpliwie jednym z ważniejszych polskich poetów XX wieku. Współzałożyciel "Skamandra", mistrz zabawy słowem, dowcipny, ironiczny, pomysłowy, o ogromnych możliwościach twórczych: potrafił bawić, wzruszać, wzbudzać refleksję. Był także zapalonym bibliofilem: namiętnie zbierał wszelkie kurioza literackie, które w ostatnich latach życia publikował w miesięczniku "Problemy", w ramach cyklu "Cicer cum caule". Widoczny po lewej tom (pod obwolutą znajduje się jeszcze piękniejsza okładka) to przedruk owych artykułów w wydaniu książkowym. Tutaj warto przytoczyć słowa Józefa Chudka, cytowane w Posłowiu:
Jako kuriozum może być potraktowane wszystko nieomal, pod warunkiem że trafi do właściwych rąk. Kolekcjonowanie kuriozów – to twórczość sama w sobie. Trzeba mieć do tego i wyobraźnię, i spostrzegawczość, i wyczucie, no i jak we wszelkim zbieractwie – szczęście.
Żadnej z tych cech nie zabrakło Tuwimowi, który stworzył unikatowy i niesamowity zbiór ciekawostek. Sam o sobie mówił:
Muszę obiektywnie stwierdzić, że gdyby istniała u nas (a może by ją stworzyć?) katedra dziwologii, mógłbym, wobec braku odpowiednich wykwalifikowanych konkurentów, z czystym sumieniem wykładać ten przedmiot. Posiadam nieprzebrane mnóstwo nikomu niepotrzebnych wiadomości.

W Słowie wstępnym Tuwim wymienia dziedziny swojego zainteresowania i działy zajmujące miejsce w jego ogromnej domowej bibliotece. Znajdziemy wśród nich między innymi: antisemitica polskie, rozprawy o wonnościach i aromatach, książki o truciznach, stare zielniki i bestiaria, stare książki kucharskie, podręczniki "czarnej magii", programy i afisze cyrków, szarlatanów, chiromantów, gramatyki i słowniki języków "egzotycznych", almanachy, sztambuchy, albumy pensjonarek, dzieła wariatów, grafomanów, "reformatorów" spod ciemnej gwiazdy, zbiory anegdot, karykatur, powieści zeszytowe, brukowe, śpiewniki, literatura kuchenna, straganowa, odpustowa, compendia fachowe dla fryzjerów, kaligrafów, zegarmistrzów, nauczycieli tańca, dzieła o torturach, historie dziwiaków, fantastów, ekscentryków, największy w Polsce zbiór rozpraw i dysertacji o szczurach, książki w języku cygańskim, manuskrypt malajski, bibliografię książek o pchle, rękopis polskiego modlitewnika, który da się odczytać wyłącznie przez szkło powiększające – i wiele innych.

Nie-bajka o Kopciuszku

Stefan Zweig, Dziewczyna z poczty
Wydawnictwo W. A. B., seria Nowy Kanon


Stefan Zweig (1881-1942) był austriackim pisarzem pochodzenia żydowskiego. Studiował filozofię i historię sztuki. Nazywany "psychologiem z pasji", tworzył dzieła analizujące zbiorową duszę społeczeństwa, pojedynczych ludzi i jego samego. Polskiemu czytelnikowi znany jest jako autor zbeletryzowanych biografii (Balzac, Maria Antonina, Maria Stuart) czy powieści wydanych ponad pół wieku temu: Niecierpliwość serca, Świat wczorajszy.

Austria, lata 20. XX wieku. Główną bohaterką jest dwudziestoośmioletnia Christine wiodąca beznadziejne i ubogie życie u boku chorującej matki, spędzająca sześć dni w tygodniu w znienawidzonym wiejskim urzędzie pocztowym, oddzielona szybą od reszty świata. Ojciec i brat nie przeżyli wojny. Skromna pensja ledwo wystarcza, by związać koniec z końcem, a wokół stale wszystko drożeje. Przejmujący obraz biedy nie daje się zapomnieć:

Wojna już się skończyła, ale nie nędza. Spłaszczyła się tylko pod huraganowym ogniem rozporządzeń, podstępnie przyczaiła w papierowych kazamatach świeżo wydrukowanych, mokrych jeszcze banknotów i wojennych pożyczek. Ale zaraz potem wypełza znowu na powierzchnię, z zapadłymi oczyma, z rozdziawionymi ustami, głodna i zuchwała wyżera resztki odpadów z wojennych śmietników. Z nieba sypie się śnieg mianowników, zer, setki tysięcy, miliony, a każdy płatek, każdy grubszy banknot natychmiast roztapia się w ciepłej dłoni. Śpisz, a pieniądz topnieje, zmieniasz znoszone drewniaki, by pobiec znowu na targ, a on w tym czasie rozmienia się na drobne; mimo że ciągle w biegu – zawsze jesteś spóźniony. [...] szalony, pogmatwany korowód cyfr i liczb porywa z sobą w zachłanną, nienasyconą pustkę ostatni dobytek: zrywa matce z szyi złoty łańcuszek, z palca obrączkę, ze stołu adamaszkową serwetę. Jednak ile by w nią wrzucać, wszystko na nic, niczym nie można zatkać tej czarnej piekielnej dziury.

Pokolenia PRL-u

Janusz Głowacki, Sonia, która za dużo chciała
Wydawnictwo Świat Książki


Janusz Głowacki (ur. 1938) jest prozaikiem, pisze scenariusze ("Rejs"), dramaty, felietony. Od 1983 roku na stałe mieszka w Stanach Zjednoczonych. Do tej pory znałam go jedynie jako autora świetnego dramatu Antygona w Nowym Jorku. Sonia, która za dużo chciała to zbiór złożony głównie z publikowanych wcześniej utworów, jednak nie miało to dla mnie znaczenia, gdyż nie czytałam wcześniej jego opowiadań; pomyślałam sobie, że autorski wybór tekstów różnorodnych: długich i krótkich, wczesnych, późniejszych i całkiem świeżych, polskich i nowojorskich, stanowi dobry materiał do zapoznania się z pisarzem.

W zbiorze znajdziemy siedem opowiadań krótkich (w tym tytułowe, wcześniej niedrukowane) i siedem długich. Tak jak pisałam, są one bardzo różne: niektóre historie opowiadają o życiu emigrantów, w innych tkwimy wraz z bohaterami w dusznej i szarej PRL-owskiej rzeczywistości. Bardziej podobały mi się krótkie, oszczędne w słowach i obrazach, a jednocześnie dosadne i przejmujące teksty: praktycznie wszystkie, choć największe wrażenie zrobiło na mnie opowiadanie tytułowe i Wizyta – które chronologicznie dzieli wszystko. Dłuższe opowiadania mnie aż tak nie zachwyciły, choć każde jest inne i też nie sposób wrzucić ich do jednego worka. Podobały mi się Nowy taniec la-ba-da (znów jeden z pierwszych utworów), Ból gardła na dwóch, Coraz trudniej kochać.

Mark Twain dla dorosłych



Mark Twain, Pod gołym niebem
Wydawnictwo Iskry


Mark Twain (1835–1910), a naprawdę Samuel Langhorne Clemens, jest jednym z najbardziej znanych amerykańskich pisarzy – przez Williama Faulknera nazwany nawet "ojcem amerykańskiej literatury" – jednak dla większości czytelników pozostaje autorem Przygód Tomka Sawyera, Przygód Hucka Finna czy Księcia i żebraka. Tymczasem napisał sporo opowiadań i powieści dla dorosłych, w tym kilka autobiograficznych: Pod gołym niebem, Włóczęga za granicą, Życie na Missisipi.

Od razu muszę zaznaczyć, że Pod gołym niebem to bardziej powieść niż autobiografia. Towarzyszymy w niej młodemu bohaterowi podróżującemu po zachodnich Stanach: głównie Kalifornii i Nevadzie, gdzie uległ gorączce złota i srebra i dołączył do licznych poszukiwaczy cennych kruszców. W dalszej części porzuca on marzenia o bogactwie (albo raczej one porzucają jego) i zmuszony brakiem funduszy zabiera się za bardziej konkretną pracę: obejmuje posadę w gazecie. W międzyczasie cały czas obserwuje, słucha, opowiada.

Przyglądamy się krajobrazom, poznajemy wiele różnych ludzi i grup, dowiadujemy się całkiem sporo o wydobyciu srebra i złota. Powieść pełna jest historyjek i anegdot. Wobec tak dygresyjnej fabuły trudno mówić o wartkiej akcji, choć książka nosi znamiona powieści przygodowej. Niektóre opowiastki są bardzo ciekawe, inne przeciętnie interesujące, jeszcze inne – trochę nudne; całość miejscami męcząca: muszę przyznać, że dla mnie 400 stron anegdot to trochę za dużo. Z drugiej strony bywały momenty, że lektura mnie naprawdę wciągała.

Zatrzymaj się


Bill Hybels, Zbyt zajęci, by się nie modlić. Zwolnij tempo, aby spotkać Boga
Wydawnictwo Esprit

Bardzo sceptycznie podchodzę do okładkowych rekomendacji w stylu "Bestseller New York Times'a" czy "Już milion czytelników kupiło tę książkę": zwykle zwiastują spore rozczarowanie. Tym razem jednak przewrotny tytuł prowokuje do zapoznania się z treścią: bo jak pastor Bill Hybels zamierza nas przekonać, że poświęcając czas na modlitwę, nie tracimy go, co więcej: zyskujemy? Książka ma już ponad 20 lat, a wciąż – jak czytamy na okładce – cieszy się niesłabnącą popularnością; być może dlatego, że żyjemy w coraz większym pędzie i tytuł staje się coraz bardziej aktualny. I bardzo dobrze!

Zbyt zajęci... składają się z szesnastu rozdziałów, w których autor od początku do końca, punkt po punkcie, omawia modlitwę. Jego rozważania są bardzo uporządkowane. Punktem wyjścia jest spojrzenie na Boga i przywrócenie nam Jego prawdziwego obrazu. To odpowiedź na pytanie: dlaczego, po co się modlić? Wspierając się Pismem Świętym Bill Hybels szczegółowo pokazuje, jak się modlić – między innymi podkreśla wagę rachunku sumienia (Jeśli wyznawcy Chrystusa nie rozwijają się, dzieje się tak dlatego, że nie mają zwyczaju robić rachunku sumienia i analizować swojego dnia. Nie robią kroku w tył i nie pytają: "Co jest w porządku, a co idzie nie tak?"). Zachwyca się mocą modlitwy, ale też sporo miejsca poświęca odpowiedzi na pytanie: dlaczego Bóg nie wysłuchuje moich modlitw? Co jednak podobało mi się najbardziej, w ostatnich rozdziałach pisze o tym, do czego modlitwa powinna prowadzić, a raczej: do czego nieuchronnie prowadzi, jeśli jest szczera, prawdziwa, regularna. Z zamkniętej izdebki spotkania wychodzimy na świat pełen potrzeb, wsparci Bożą mocą i otwarci na Boże prowadzenie. Modlitwa jest nie tylko najważniejszą częścią dnia, ale początkiem wszystkiego, właśnie: początkiem, a więc wymaga pójścia dalej, działania, odpowiedzi na wezwanie.

Cudze dzieci uczyć


Anne Brontë, Agnes Grey
Wydawnictwo MG

O Anne Brontë (1820-1849) pisałam już w recenzji Lokatorki Widefell Hall, nie będę się więc powtarzać. Agnes Grey to jej wcześniejsza (choć zaledwie o rok) powieść, inspirowana doświadczeniami autorki. Muszę przyznać, że tym razem młody wiek siostry Brontë dało się znacznie łatwiej zauważyć i odczuć podczas lektury.

Agnes Grey to młoda córka pastora (w powieści towarzyszymy jej między osiemnatym a dwudziestym trzecim rokiem życia). Pochodzi z ubogiej, ale szczęśliwej rodziny: rodzice zawarli małżeństwo z miłości i choć przypłacili to zerwaniem kontaktów z rodziną, nigdy nie żałowali tego kroku. Ma też o kilka lat starszą siostrę i wszystkich bardzo kocha. Jako najmłodsza w domu traktowana jest z pobłażliwością, jak dziecko, mimo że ma już osiemnaście lat, co przecież w XIX-wiecznym świecie oznaczało gotowość do zamążpójścia, prowadzenia domu, wychowywania dzieci. Agnes jest jednak (jak sama o sobie mówi) niezaradna i nieprzygotowana do życia, gdyż nie miała szansy go tak naprawdę zakosztować: matka i siostra nie były zbyt chętne do korzystania z jej pomocy, kiedy same zrobią wszystko lepiej i szybciej. Mimo to dziewczyna jest ambitna i ciekawa świata, a poza tym bardzo chciałaby pomóc rodzicom w ciężkiej sytuacji materialnej – nie ustaje więc w wysiłkach, póki nie przekona obojga, by pozwolili jej podjąć pracę guwernantki.

Żyć chwilą


Victor Sion, Łaska chwili obecnej. Szansa grzesznika
Wydawnictwo Promic

Victor Sion (1909-1990) urodził się na południu Francji, jako jedno z trzynaściorga dzieci. Karmelita i rekolekcjonista, autor publikacji o świętej Teresie od Dzieciątka Jezus; towarzyszył duchowo wielu osobom.

Łaska chwili obecnej to bardzo nierówna książka. Podzielona jest na cztery duże rozdziały, z których jedynie pierwszy (najkrótszy!) pokrywa się tematycznie z tytułem całości, a więc mówi o wykorzystywaniu momentu, który trwa, życiu chwilą obecną, korzystaniu z łaski, którą Bóg obdarza nas właśnie tu i teraz: Ledwie zniknie, już chcemy ją zatrzymać, a w tym jedynym momencie, w którym możemy ją pochwycić, rezygnujemy z nadania jej kształtu, jaki powinna mieć.

Ten pierwszy rozdział bardzo mi się podobał, Victor Sion pisze prosto i ciekawie, a w jego słowach czuć szczerą radość z relacji z Bogiem. Karmelita podkreśla, że zmorą naszych czasów jest życie przeszłością lub – chyba jeszcze częściej – przyszłością, a tym samym zabijanie teraźniejszości. Horacjańskiemu carpe diem przeciwstawia chrześcijański kairos – czas łaski – i zwraca uwagę, że Bóg chce, byśmy żyli w teraźniejszości, byśmy szli ku Niemu bez lęku o jutro. Taki mógłby być także program chrześcijańskiego życia: doskonale i z miłością wypełniać każdą mijającą chwilę. Najważniejsze, to wykorzystywać Bożą łaskę nieustannie, w bieżącej chwili, bo to nie jest coś, co da się zgromadzić na później: Tak jak manna na pustyni, łaska jest codzienna, całkowicie aktualna i nie można zrobić z niej żadnego zapasu. Tymczasem my często wyobrażamy sobie łaskę jako lek na naszą nędzę, jako rozwiązanie naszych problemów, usunięcie trudności. Nic bardziej błędnego.

Zabawa w wojnę


Bolesław Prus, Dzieci

Bolesław Prus (1847-1912) jest według mnie jednym z najlepszych polskich pisarzy, na pewno jednym z moich ulubionych. Wciągają mnie jego powieści, ciekawią opowiadania, bawią felietony. Miał rewelacyjny zmysł obserwacji, świetne poczucie humoru i talent, który pozwolił mu stworzyć powieści wyprzedzające swoje czasy, choć z nich wyrastające i mocno w nich osadzone. W ramach studiów z ogromną przyjemnością przeczytałam prawie wszystko, co napisał, i z większych rzeczy zostały mi dwie powieści: pierwsza i ostatnia, Dusze w niewoli (1877) i Dzieci (1909). Tym razem będzie o Dzieciach.

Głównym bohaterem jest Kazimierz Świrski, chłopak stojący u progu dorosłości, wychowywany przez stryja-patriotę, z głową pełną ideałów i marzeń o wojskowej karierze, planujący zmienić świat, przeprowadzić rewolucję, odbudować Polskę. Z tymi projektami udaje się do szkoły handlowej i budzi powszechne zainteresowanie, podziw kolegów, choć czasem także irytację i kontrowersje. Rówieśnicy chętnie poddają się domorosłemu dowódcy i z zapałem tworzą związek Rycerzy Wolności – niezależny organ rewolucyjny, a w przyszłości zalążek regularnego wojska. Ich działanie jest dziecinne: nieprzemyślane, impulsywne, chaotyczne, niepotrzebne, a przy tym śmiesznie patetyczne – choć Prus szybko ściera uśmiech z twarzy czytelnika. Różnie też toczą się losy młodych politycznych: jeszcze nie do końca ukształtowani, łatwo ulegają pokusie władzy i stawiania na swoim, choć z drugiej strony – czy dorośli są wolni od takich błędów? Szybko się okazuje, że to, co z początku zapowiadało się na szczytne dążenia, okazuje się pochopnym szafowaniem życiem, a gra zamienia się – jak dosłownie! – w rosyjską ruletkę.

Tylko na chwilę

Tomasz Łubieński, Turnus
Wydawnictwo W.A.B., seria Archipelagi


Tomasz Łubieński (ur. 1938) jest wszechstronnym twórcą: dramaturgiem, eseistą, prozaikiem, publicystą, tłumaczem. Od 1998 redaguje "Nowe Książki". Opublikował wiele książek, między innymi Bić się czy nie bić? O polskich powstaniach, Czerwonobiały, Pisane przedwczoraj, M jak Mickiewicz, 1939. Zaczęło się we wrześniu. Nietrudno zauważyć, że dominuje tu tematyka historyczna i polska. Trochę inaczej jest z Turnusem.

Narracja prowadzona jest w formie strumienia świadomości, ujmując rzecz potocznie – narratorka (bo osobą mówiącą jest, co ciekawe, kobieta) wypowiada swoje dość luźne myśli. Jest rezydentką-przewodniczką wycieczek po Krecie i właśnie zaczyna kolejny turnus; teoretycznie zwraca się do wczasowiczów, w rzeczywistości po prostu snuje rozważania. Fabuły praktycznie nie ma – niby mamy początek wycieczki, ale informacje na ten temat toną w morzu innych: wspomnieniach z pobytu we Francji, rozmowach z matką, refleksjach dotyczących historii i kultury Grecji, wyprawie z Profesorem.

Książkę czyta się przyjemnie, choć forma raczej należy do wymagających: łatwo zgubić wątek luźno biegnących myśli. Narratorka ironizuje, z dystansem wyraża się o tej wyspie, na której o problemach nie ma czasu [...] myśleć, szkoda słońca. Pospolita zieleń ustępuje miejsca bajkowemu turkusowi, wszędzie uśmiechy, słońce, błogie lenistwo, kilka punktów widokowych i ucieczka od życia. Bo w górach i na tej wyspie wszystko jest w porządku. A jednak pojawia się rozdźwięk, bo przecież Kreta – niemal symbol raju na ziemi – jak każde inne miejsce ma swoją przeszłość, cmentarze, pomniki, góry i wąwozy, nie tylko plaże i turkusowe morze. Narratorka-rezydentka – także dzięki Profesorowi – dostrzega tę historię drzemiącą pod powierzchnią, zgrzyt i płytkość, i komentuje to w charakterystyczny dla siebie sposób: Czy w dobrym guście jest grillować na wyspie, która była wyspą trędowatych?